Regulacja rzeki Rawy

Jesteś na: Strona główna / Edukacja / Regulacja rzeki Rawy

Charakterystyka rzeki Rawy

Rzeka Rawa to największy prawobrzeżny dopływ rzeki Brynicy. Jej źródła znajdują się w stawie Marcin w Rudzie Śląskiej - Chebziu. Zlewnia rzeki obejmuje teren o powierzchni około 90 km². Sama rzeka rozciąga się na odcinku 19,4 km. Przepływa kolejno przez miasta: Ruda Śląska, Świętochłowice, Chorzów, Katowice i Mysłowice. Na całej swojej długości do Rawy wpadają ścieki przemysłowe i komunalne. Z tego też powodu ilość wód naturalnych w rzece systematycznie się zmniejsza. Według wykonanych ekspertyz obecnie Rawa prowadzi ich zaledwie 8 proc.

Ze względu na swoje położenie Rawa ma ogromne znaczenie dla miasta Katowice. Stanowi ona główną zlewnię wód opadowych dla większości jego terenów, z wyjątkiem jego południowych i wschodnich dzielnic.

Administratorzy rzeki Rawy

Na podstawie Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach w 1951 roku zostało utworzone Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach, któremu przydzielono jako składnik majątku trwałego uregulowane koryto rzeki Rawy i Bytomki wraz z kanałami i rowami dopływowymi oraz oczyszczalnią „Klimzowiec” w Chorzowie. Od 1975 roku do 1989 roku administratorem całej rzeki Rawy był Zakład nr 3 WPWiK w Chorzowie. W 1989 roku administrowanie korytem podzielono między Zakład nr 3 w Chorzowie, któremu podlegał odcinek od stawu Marcin w Rudzie Śląskiej do granic Katowic, oraz Zakład nr 1 w Katowicach, któremu podlegał odcinek od granic Katowic do ujścia rzeki. Po reorganizacji w 1991 roku kiedy WPWiK zostało rozwiązane i podzielone na rejonowe przedsiębiorstwa wodociągów i kanalizacji, administrowanie Rawą podzielono między Rejonowe Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach i Rejonowe Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Chorzowie. RPWiK w Katowicach przypadła część od ujścia biegu rzeki, do 13 km. RPWiK w Chorzowie stał się administratorem pozostałych 6 km do źródeł rzeki. Oba przedsiębiorstwa pełniły role administratorów do 28 lutego 2003 roku. Od 1 marca 2003 roku na mocy ustawy Prawo Wodne z dnia 18 lipca 2001 roku i wydanego do niego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2002 roku rzeka Rawa została podporządkowana Krajowemu Zarządowi Gospodarki Wodnej a w konsekwencji Regionalnemu Zarządowi Gospodarki Wodnej w Gliwicach.

Pierwsza regulacja rzeki Rawy

Od 1895 roku do lat siedemdziesiątych XX wieku zlewnia rzeki podlegała wpływom eksploatacji górniczej. Wydobycie węgla w jej rejonie prowadziło 14 Kopalń Węgla Kamiennego – „Nowy Wirek”, „Barbara Chorzów”, „Polska”, „Prezydent”, „Śląsk-Matylda”, „Paweł”, „Kleofas”, „Gottwald”, „Katowice”, „Siemianowice”, „Wujek”, „Staszic”, „Wieczorek” i „Mysłowice”. W wyniku eksploatacji górniczej teren w rejonie centrum Katowic uległ obniżeniu. Wraz z nim obniżyło się dno koryta rzeki Rawy w jej środkowym odcinku. Stwarzało to poważne zagrożenie powodziowe i epidemiologiczne. Te przesłanki zadecydowały o konieczności regulacji rzeki Rawy i zapewnienia prawidłowego spływu wód.
Pierwszy projekt regulacji fragmentów rzeki Rawy pochodzi z roku 1863. W roku 1903 powstał pierwszy projekt obejmujący regulację całej rzeki Rawy. Ze względu na przyjęte w nim błędne założenia nie mógł być realizowany. Kolejny projekt obejmujący odcinek od ujścia Rawy do Brynicy pochodzi z roku 1907. W 1913 roku na podstawie ustawy wydanej przez władze pruskie do prowadzenia prac związanych z regulacją rzeki Rawy powołano „Związek Rawa”. W roku kolejnym został opracowany i zatwierdzony przez władze pruskie projekt regulacji rzeki obejmujący całą jej zlewnię. Realizację tego projektu uniemożliwił wybuch I wojny światowej. Ponownie temat regulacji rzeki Rawy został podjęty przez „Związek Rawa” w 1925 roku. 13 lipca 1926 roku od strony ujścia rzeki Rawy do Brynicy przystąpiono do regulacji Rawy. W latach 1928 – 1929 na rzece, na granicy miast Chorzów i Katowice, zbudowano oczyszczalnię rzeczną „Klimzowiec”, która dziś już nie istnieje. Pierwsza regulacja rzeki Rawy wraz z dopływami była prowadzona do roku 1938.

Druga regulacja rzeki Rawy

Po zakończeniu pierwszej regulacji rzeki Rawy prawidłowe warunki przepływu wody w korycie utrzymały się stosunkowo niedługo. Ujemnie wpływał na nie rozwój miast i oddziaływanie powstających w okolicy zakładów przemysłowych. Bezpośrednie kierowanie ścieków do Rawy zmieniło rzekę w ściek. W latach 60-tych podjęto decyzję o obudowaniu i całkowitym przykryciu koryta rzeki Rawy w centrum Katowic. Równocześnie w latach 1957 – 1967 sporządzono analizy i określono warunki jakie należy spełnić by ponownie przywrócić rzece prawidłową hydraulikę.
W latach 60-tych w zlewni rzeki Rawy i w jej okolicy eksploatację górniczą prowadziły: KWK „Katowice”, KWK „Kleofas”, KWK „Wujek” i KWK „Wieczorek”. Planowano też rozpoczęcie wydobycia pod centrum Katowic. W 1970 roku Prezydium Rządu podjęło decyzję w sprawie eksploatacji pokładów węgla kamiennego w obrębie górniczego filara ochronnego dla śródmieścia miasta Katowice, na mocy której Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach zostało zobowiązane do przeprowadzenia robót zabezpieczających na rzece Rawie oraz robót zabezpieczających urządzenia wodno-kanalizacyjne śródmieścia Katowic. Regulację rzeki Rawy rozpoczęto w 1975 roku. Do tej pory zrealizowany został pierwszy i drugi etap.

Pierwszy etap regulacji rzeki Rawy obejmował prace na odcinku od początku biegu rzeki do 5,3 km długości, tj. do okolic oczyszczalni ścieków „Gigablok” w Szopienicach. Z uwagi na celowość przedsięwzięcia z decyzji wojewody rolę inwestora przyjęła na siebie Wojewódzka Dyrekcja ds. Szkód Górniczych. Także środki na jego realizację pochodziły z Funduszu Szkód Górniczych. Generalnym projektantem prac został „Hydroprojekt” Kraków, a generalnym wykonawcą „Hydrobudowa – Śląsk”. W 1984 roku nadzór nad przedsięwzięciem jako inwestor zastępczy dla WPWiK przejęła instytucja „Inwest”. Sprawowała go praktycznie do zakończenia prac pierwszego etapu. Według pierwszego harmonogramu zakończenie prac pierwszego etapu miało nastąpić w 1984 roku. Chociaż nie było problemów z finansowaniem remontu, pojawił się problem mocy przerobowych. Ostatecznie realizację pierwszego etapu regulacji rzeki Rawy zakończono w 1993 roku. W wyniku wykonanych prac dno koryta obniżono przy ujściu rzeki o 2,76m, a średnio od 2,5m do 3,5m.

W 1993 roku po zakończeniu pierwszego etapu regulacji rzeki Rawy RPWiK w Katowicach przyjęło na siebie rolę inwestora drugiego etapu. Już pod koniec pierwszego etapu „Hydroprojekt” wykonał wstępny projekt remontu w drugim etapie. Wykonywanie prac, tak jak w pierwszym etapie, powierzono „Hydrobudowie – Śląsk”. W 1993 roku RPWiK w Katowicach jako „inwestor bezpośredni” powierzyło Zarządowi Inwestycji Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów jako „inwestorowi zastępczemu” obowiązki związane z przebudową środkowego biegu rzeki.
Finansowanie drugiego etapu regulacji Rawy z Funduszu Szkód Górniczych nie było już możliwe. Nie było możliwości finansowania remontu przez wszystkie kopalnie prowadzące eksploatację na terenie województwa katowickiego. Do współfinansowania regulacji została zobowiązana KWK „Katowice”, później KWK „Katowice – Kleofas”, która prowadziła wydobycie pod remontowanym odcinkiem rzeki Rawy oraz pod śródmieściem Katowic. Po wykonaniu niezależnych ekspertyz zleconych przez górnictwo i RPWiK w Katowicach, mających na celu określenie procentowego udziału KWK „Katowice – Kleofas” w finansowaniu przebudowy rzeki Rawy, ostatecznie ustalono, że ze środków kopalni zostanie pokryte 37,7% kosztów całego zadania. Pozostałe 62,3% pochodziły z dotacji NFOŚiGW i dotacji oraz pożyczek z WFOŚiGW, środków Urzędu Miasta, Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast oraz RPWiK w Katowicach.

Poważne kłopoty z finansowaniem II etapu regulacji rzeki Rawy rozpoczęły się po roku 2000, wraz z likwidacją kopalń. RPWiK w Katowicach ubiegało się o dodatkową dotację z NFOŚiGW. Fundusz wówczas dotacji nie przyznał. Roboty musiały zostać spowolnione. Jednocześnie RPWiK w Katowicach z dniem 1.03.2003 roku przestało być administratorem rzeki, a co za tym idzie także inwestorem drugiego etapu regulacji rzeki Rawy, bowiem Rada Ministrów rozporządzeniem z dnia 17.12.2002 roku, podporządkowała rzekę Rawę Regionalnemu Zarządowi Gospodarki Wodnej w Gliwicach. Jednak ani nie wyposażyła go w środki na kontynuowanie prac, ani nie dała prawnych możliwości ich pozyskiwania. RZGW w Gliwcach jako jednostka administracji państwowej nie może występować o dotacje z Narodowego i Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska, ani też o wsparcie do urzędu miasta. Zarówno RPWiK jak i RZGW stanęły na stanowisku, że prace powinno kontynuować RPWiK. Szukano możliwości prawnych dla rozwiązania powstałego problemu. 1 grudnia 2003 roku RZGW i RPWiK zawarły porozumienie w sprawie kontynuowania prac na rzece Rawie przez RPWiK. 4 grudnia 2003 roku obie strony podpisały umowę, na mocy której RZGW w Gliwicach, jako obecny inwestor regulacji rzeki Rawy, powierzył RPWiK w Katowicach, jako inwestorowi zastępczemu, prowadzenie prac na rzece. Umożliwiło to ponowne podjęcie regulacji i doprowadzenie do km 7+763,5 tj. do ul. Bankowej. Tym samym drugi etap regulacji rzeki Rawy został zrealizowany.

Drugi etap regulacji rzeki Rawy kosztował 154,9 mln. Z tego 58,4 mln przekazał Katowicki Holding Węglowy – KWK „Katowice-Kleofas”. NFOŚiGW przyznał kilka dotacji na łączną kwotę 53,9 mln. Urząd Miasta Katowice zabezpieczył środki na kolektor lewobrzeżny oraz przebudowę wylotów kanalizacji deszczowej na VIII i IX odcinku realizacyjnym na łączną kwotę 27,8 mln. WFOŚiGW przyznał dotację w wysokości 6,1 mln oraz udzielił RPWiK w Katowicach pożyczki w wysokości 6 mln. Ze środków własnych RPWiK w Katowicach wydatkowało kwotę 1,3 mln. Urząd Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast za pośrednictwem Urzędu Miasta przekazał 1,8 mln.

Znaczenie regulacji Rawy

Regulacja Rawy polegała na budowie i pogłębieniu koryta oraz wiązała się z równoległą budową dwóch kolektorów, prawo- i lewobrzeżnego. Dzięki nim będzie możliwe odprowadzanie systemem kanalizacyjnym ścieków z centrum miasta do nowobudowanej oczyszczalni ścieków „Gigablok” w Szopienicach. Dotychczas jeden z głównych kolektorów sieci kanalizacyjnej Katowic, odprowadzający ścieki z części południowej, północnej i zachodniej części miasta, biegł wzdłuż ul. Warszawskiej i rzeki Rawy, aż do oczyszczalni. Ścieki odprowadzane są grawitacyjnie, tzn. rury ułożone są w taki sposób, by spowodować naturalny spadek w określonym kierunku. Na skutek prowadzonej eksploatacji górniczej pod centrum miasta, nastąpiło obniżenie rejonu Rynku oraz zmiany spadku kanalizacji. W efekcie zamiast zakładanego przepływu ścieków równego 3500 l/s, odprowadzane były jedynie 4 l/s. Pozostałe ścieki przelewami wpadały wprost do Rawy. Obniżenie terenu w centrum Katowic i równoczesne podnoszenie się, na skutek naturalnego zamulania, lustra wody w rzece Rawie powodowało podczas opadów bardzo częste cofanie się przelewami burzowymi wody z rzeki do kanalizacji i zalewanie piwnic budynków wzdłuż ulic między Rawą a ul. Warszawską, przy ul. Warszawskiej oraz ul. Moniuszki i ul. Bankowej. Zakończenie drugiego etapu regulacji rzeki Rawy w znacznym stopniu likwiduje zagrożenie powodziowe w centrum miasta oraz pozwala na systematyczne porządkowanie gospodarki wodno-ściekowej Katowic.